Yedek parça stok yönetimi: stok mu hızlı tedarik mi

Kısa cevap

Yedek parça stok yönetiminde her parçayı stoklamak da hiç stoklamamak da işletmeyi zorlar. Doğrusu, parçaları devir hızına ve bulunamadığında doğacak zarara göre ayırmak, yalnızca sık dönen ve aracı yolda bırakan parçaları rafta tutmaktır. Geri kalan çeşidi hızlı tedarikle karşılamak, rafta bekleyen nakdi serbest bırakır. Bu dengenin işe yaraması tedarik süresinin öngörülebilir olmasına bağlıdır; süreyi neyin uzattığını ayrı bir yazıda ele aldık.

Ölü stok neden birikir

Deposunda ölü stok biriken hiçbir işletme “bu parçayı hiç satamam” diye düşünerek almadı. Her alım kararı alındığı gün makul görünür; sorun kararların toplamında ortaya çıkar. Sahada en sık tekrarlayan birikme yolları şunlardır:

• Kademeli iskonto. Adet arttıkça birim fiyat düştüğü için altı aylık ihtiyaç yerine iki yıllık miktar alınır. İskonto faturada görünür, bağlanan paranın bedeli görünmez.
• Tek müşteri için özel sipariş. Müşteri işi başka yerde yaptırır, parça rafta kalır.
• Araç parkının yaşlanması. Dün hızlı dönen parça, o modelin trafikteki sayısı azaldıkça kendiliğinden ölür.
• İade ve yanlış gelen parça. Kutu açılır, etiketi kaybolur, kimse riske girip onu bir müşteriye takmak istemez.
• Kayıt tutulmaması. Rafta ne olduğu bilinmediği için aynı parça ikinci kez alınır.

Ölü stoğun sinsi yanı şudur: muhasebede varlık olarak görünür. Kasada para yoktur ama tabloda “stok” yazar. Bu yüzden ölü stok, kendi maliyetini yıllarca gizleyebilir.

Stok tutmanın maliyeti nedir

Bir parçayı rafta tutmanın maliyeti yalnız yerden ibaret değildir. Gerçek kalemler şunlardır:

Maliyet kalemi	Nerede ortaya çıkar
Bağlanan sermaye	Kredi faizi, çek maliyeti ya da o parayla yapamadığınız alım
Alan ve düzen	Raf, depo kirası, sayım ve yerleştirme işçiliği
Fiziksel bozulma	Kauçuk, hortum, sıvı ve akü gruplarında yaşlanma
Değer kaybı	Muadil çıkması, fiyat düşmesi, modelin piyasadan çekilmesi
Risk	Hasar, kayıp, sigorta

Bu kalemleri tek tek hesaplamak zorunda değilsiniz. Kendi finansman maliyetinizi biliyorsanız — bankaya ya da çeke ödediğiniz orana bakın — rafta on iki ay bekleyen paranın size kaç liraya geldiğini bir dakikada bulursunuz. Bu sayıyı bir kez gördükten sonra kademeli iskontoya bakışınız değişir.

Devir hızını da basit tutun. Devir hızı, dönem içinde satılan malın maliyetinin ortalama stok değerine bölünmesiyle bulunur. 365’i çıkan sayıya bölerseniz bir parçanın ortalama kaç gün rafta beklediğini görürsünüz. Tek bir kalemi değil, parça grubunu ölçün; asıl tablo grup bazında ortaya çıkar.

Hangi parça stoklanır, hangisi stoklanmaz

Bir parça için karar verirken beş soru yeter:

1. Ne sıklıkta soruluyor? Ayda bir sorulan parça ile ayda on kez sorulan parça aynı rafta durmaz.
2. Bulunamazsa ne olur? Müşteri bir gün bekler mi, aracı sökülü mü kalır, işi başka yere mi götürür?
3. Tedarik süresi ne kadar? Aynı gün gelen parçayı stoklamak, iki haftada gelen parçayı stoklamakla aynı şey değildir.
4. Beklerken bozulur mu? Raf ömrü kısa parçada stok, gecikmeli bir zarardır.
5. O modelin trafikteki sayısı artıyor mu, azalıyor mu? Yeni çıkan modelde talep yükselir, yirmi yaşındaki modelde düşer.

Raf ömrü kısa olan gruplar

Lastik ve kauçuk parçalar kullanılmasa da oksitlenerek sertleşir. Lastikte üretim tarihi, yan duvardaki DOT kodunun son dört hanesinde yazar: ilk iki hane hafta, son iki hane yıldır. Lastik üreticileri, üretim tarihinden yaklaşık beş yıl sonra lastiğin profesyonel olarak kontrol edilmesini, on yılı geçmiş lastiğin ise hiç kullanılmamış olsa bile değiştirilmesini önerir. Uygun koşullarda (serin, karanlık, kuru) depolanan lastik ilk yıllarda özelliklerini büyük ölçüde korur; belirleyici olan depolama koşuludur. Bu yüzden derin lastik stoğu, satılmadan yaşlanma riski taşır. Hortum, conta, takoz ve silecek lastiği de aynı mantıkla yaşlanır.

Fren hidroliği havadan nem çeker; bu yüzden açılmamış kutuda bile tarih önemlidir. Akü beklerken kapasite kaybeder ve tazeleme şarjı ister. Bu grupları “çok satıyorum” diye derin stoklamak, parayı riskli yere koymak demektir.

Buna karşılık metal gövde parçaları, fren diski, debriyaj seti gibi kalemler fiziksel olarak uzun süre bekler. Onlarda risk bozulma değil, modelin eskimesiyle gelen değer kaybıdır.

ABC sınıflaması: hangi parça rafta tutulur

Klasik ABC sınıflaması, parçaları yıllık tüketim değerine göre üçe ayırır. Az sayıda parça cironun büyük bölümünü getirir (A), orta bir grup dengede durur (B), kalabalık bir kuyruk ise çok çeşit olmasına rağmen az ciro yapar (C).

Yedek parçada bu tek eksen yetmez, çünkü nadir dönen bir parça aracı yolda bırakabilir. Bu yüzden ikinci eksen şu soruyla kurulur: bulunamazsa ne olur?

• A — sık döner, cironun çoğunu getirir. Bu parçayı rafta sürekli bulundurun; tek ölçü şudur: tedarik süresi kadar satışı karşılayacak miktar elinizde var mı?
• B — orta sıklıkta döner. Bir sipariş noktası belirleyin; seviye o noktaya indiğinde sipariş verin, gözle takip etmeyin.
• C — çok çeşit, az ciro. Stok tutmayın. Talep geldiğinde tedarik edin.
• Kritik ama seyrek. Az döner, ancak bulunamazsa araç hareket etmez ve tedarik süresi belirsizdir. Bu parçadan bir ya da iki adet bulundurun; devir hızına değil riske bakın.
• Muadil tutulabilir mi? Rafta hangi kalemde muadil bulundurmanın makul olduğu ayrı bir karardır; muadil mi orijinal mi yazısı bu ayrımı parça grubuna göre kuruyor.

Uygulanabilir haftalık düzen

1. Son on iki ayın satış kalemlerini tek listeye dökün. Program yoksa faturalardan çıkarın; bir günlük iş yıllarca işinize yarar.
2. Satış tutarına göre sıralayın, yukarıdan aşağı birikimli toplam alın. Üstteki dilim A, ortası B, kuyruk C olur.
3. C kuyruğunda on iki aydır hiç dönmeyen kalemleri işaretleyin ve elden çıkarmaya başlayın. Maliyetine, gerekirse altına satmak doğru karardır: zarar alım gününde oluştu, bugün yalnızca kabul edilir.
4. Sorulan ama bulunamayan parçaları yazın. Bu kayıt, stoklanacak parçayı bulmanın en ucuz yoludur ve hiçbir programa ihtiyaç duymaz.
5. Kampanyalı alımda tek soruyu sorun: bu iskonto, paranın o süre boyunca rafta bağlı kalmasının bedelini karşılıyor mu?

Müşteri kaybı riski ile stok maliyeti dengesi

Stoğu kısarken asıl korku müşteri kaybıdır, ancak her “yok” cevabı müşteriyi götürmez. Müşteri çoğunlukla parçanın rafınızda olmamasına değil, ne zaman geleceğini söyleyememenize tepki gösterir. “Bu parça bende yok” cümlesi müşteriyi kapıya götürür; “yarın öğleden sonra elimde olur, aracı o saate alayım” cümlesi ise işi tutar.

Bu yüzden stok kararı ile tedarik kararı birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar. Rafta yalnız hızlı dönenleri tutan bir işletme, arkasında güvenilir ve süre veren bir tedarik düzeni kurmak zorundadır. Süreyi veremiyorsanız stoğu kısmak risklidir; süreyi verebiliyorsanız derin stok gereksiz bir yüktür.

EksenCore tam bu ikinci yarıyı üstlenir: rafta tutmadığınız parçanın araştırılmasını, fiyatlanmasını ve teslimini tek talep üzerinden yürütür. Stoğu kısmadan önce çalıştığınız kanaldan — biz dahil — yazılı bir teslim süresi isteyin.

Sık sorulanlar

Ölü stoğu maliyetin altına satmak zarar yazmak değil mi?

Zarar, o parça alındığı gün oluştu. Bugün verdiğiniz karar yalnızca zararın kabul edilip edilmeyeceğini belirler. Parçayı iki yıl daha rafta tutarsanız hem bağlanan para hem de değer kaybı üstüne eklenir. Elden çıkarmak, kaybı büyütmeyi durdurur.

Devir hızını nasıl hesaplarım?

Dönem içinde satılan malın maliyetini ortalama stok değerine bölün. Ortalama stok, dönem başı ile dönem sonu stok değerinin toplamının yarısıdır. 365’i çıkan sayıya bölerseniz parçanın ortalama kaç gün rafta beklediğini görürsünüz.

Hiç stok tutmadan çalışmak mümkün mü?

Tamamen stoksuz çalışmak çoğu işletme için gerçekçi değildir. Filtre, yağ, fren balatası gibi her gün istenen kalemler rafta bulunmalıdır; aksi hâlde günlük işlerin tamamı bekleyen işe döner. Gerçekçi hedef, stoksuz çalışmak değil, stoğu yalnız sık dönen ve kritik parçalarla sınırlamaktır.

Lastik ve kauçuk parçalar depoda ne kadar bekleyebilir?

Lastik üreticileri, üretim tarihinden yaklaşık beş yıl sonra lastiğin profesyonel olarak kontrol edilmesini, on yılı geçmiş lastiğin ise hiç kullanılmamış olsa bile değiştirilmesini önerir. Uygun koşullarda (serin, karanlık, kuru) depolanan lastik ilk yıllarda özelliklerini büyük ölçüde korur; belirleyici olan depolama koşuludur. Üretim tarihini yan duvardaki DOT kodunun son dört hanesinden okuyabilirsiniz. Kauçuk esaslı diğer parçalar da kullanılmadan yaşlandığı için aynı depolama koşulu onlar için de geçerlidir.